Osoby związane z Chopinem Osoby związane z Chopinem

  • Bibliografia
  • Filmografia
  • Biogram
  • Adres
Julian Ursyn Niemcewicz

Julian Ursyn Niemcewicz

Julian Ursyn Niemcewicz

*16 II 1758 (1757?) Skoki koło Brześcia nad Bugiem, †21 V 1841 Paryż

Julian Ursyn Niemcewicz - poeta i dramatopisarz, historyk i pamiętnikarz, aktywny uczestnik wydarzeń patriotycznych, autorytet moralny swoich czasów.

Wykształcony w Warszawie, w Szkole Rycerskiej, rozpoczął działalność publiczną w 1777 jako adiutant ks. A.K. Czartoryskiego. Wybrany w 1788 posłem inflanckim brał udział w pracach Sejmu Czteroletniego, walczył z Targowicą, jako adiunkt i sekretarz T. Kościuszki uczestniczył w Powstaniu, a ranny w bitwie pod Maciejowicami, przez dwa lata więziony był w twierdzy w Petersburgu. Wraz z Kościuszką działał przez kilka lat w Ameryce, skąd wrócił w 1807, by zaangażować się w Warszawie we wszechstronną działalność o charakterze naukowym i kulturowym, szczególnie w ramach Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W miesiącach Powstania Listopadowego pełnił liczne funkcje obywatelskie, wydawał odezwy do narodu, m.in. akt detronizacji cara, Mikołaja, z funkcji króla polskiego. W latach popowstaniowych przebywał w Paryżu i Montmorency, otoczony powszechnym szacunkiem, jako jeden z przywódców duchowych Wielkiej Emigracji.

Był autorem niezwyczajnej ilości dzieł najrozmaitszego autoramentu od dum w stylu osjanowskim i bajek w stylu francuskim poprzez tragedie i komedie (Powrót posła 1791), dramaty muzyczne (Jadwiga 1814) i komedioopery (Kochanowski w Czarnym Lesie 1817), powieści historyczne i obyczajowe (Lejbe i Siora 1821) do antytargowickich pamfletów i Pamiętników czasów moich (1848). W dzieje kultury polskiej wpisał się szczególnie jako autor Śpiewów historycznych (1816), które stały się dla całego wieku elementarzem patriotyzmu, śpiewanym podręcznikiem historii ojczystej. Cele swej pracy określił we wstępie do Śpiewów: "Wspominać młodzieży o dziełach jej przodków, dać jej poznać najświetniejsze Narodu Epoki, stowarzyszyć miłość Ojczyzny z najpierwszymi pamięci wrażeniami, jest niemylnym sposobem zaszczepienia w Narodzie silnego przywiązania do kraju"... Będę "szczęśliwy, jeśli nucone przez młodzież, powtarzane dzieciom przez dobre Matki i Polki, potrafią przenieść w dalsze pokolenia tę miłość kraju, to męstwo, przez które Polak słynął niegdyś..."

Chopin zetkął się z Niemcewiczem po raz pierwszy na pamiętnym koncercie w Pałacu Namiestnikowskim (dzisiaj: Prezydenckim), gdy 24 II 1818, jako "cudowne dziecko", na koncercie zorganizowanym przez Towarzystwo Dobroczynności, któremu poeta prezydował, odegrał Koncert W. Jiroweca. Po występie Niemcewicza zabawił się w satyryka; napisał żartobliwą eklogę Nasze przebiegi (1818), w której wyśmiał „wysokopienne" organizatorki koncertu, przez obniżenie wieku dziecka starające się osiągnąć wyższe dobroczynne zyski. Dalsze spotkania miały miejsce w salonach warszawskich; jedno z nich, w Salonie Teresy Kickiej opisał Antoni E. Odyniec (Wspomnienia z przeszłości ).

Nieporównanie bardziej znaczące okazało się zetknięcie Chopina z twórczością Niemcewicza, z jego Śpiewami historycznymi. W pamięci Eustachego Marylskiego, jednego z pensjonariuszy Mikołaja Chopina, utrwalił się zwyczaj improwizowania przez młodego Chopina na niemcewiczowskie tematy: "Skoro przybyłem na pensję, był małym chłopczyną wątłego zdrowia [...]. O zmroku, mając wolne chwile od nauki, opowiadaliśmy wypadki z historii polskiej, jak śmierć Warneńczyka, Żółkiewskiego, staczane bitwy przez wodzów naszych i to wszystko młody Chopin wygrywał na fortepianie. Nieraz popłakaliśmy się przy tej muzyce..." Zwyczaj ten kontytuował Chopin w Paryżu, na spoktaniach emigracyjnych urządzanych pod prezydencją Niemcewicza z okazji świąt narodowych i religijnych. Jeden z uczestników spotkania w wilię Bożego Narodzenia 1836 r., Eustachy Januszkiewicz, zanotował: "Stary Julian [...] opowiadał nam, dzieciakom, czasy czteroletniego sejmu. Nieporównany Chopin grał, śpiewał, imporwizował". Na temat owego improwizowania wspomina również Franciszek Liszt, opisując w swej biografii wieczór u Chopina i uczestników tegoż wieczoru: „Stary Niemcewicz słuchał Śpiewów historycznych, jakie Chopin przekładał [...] na dramatyczne utwory muzyczne, gdzie [...] rozbrzmiewał pod palcami wielkiego pianisty szczęk broni, śpiew zwycięzców, uroczyste hymny, skargi znamienitych więźniów, ballady o zmarłych bohaterach. Razem wskrzeszali w pamięci ów długi szereg dni chwały, zwycięstw, królów, królowych, hetmanów" (1852). W przekonaniu Liszta poematy pianistyczne Chopina w rodzaju ballad i wielkich polonezów swoją proweniencję zawdzięczają owej praktyce impowizowania na tematy niesione przez Śpiewy. Z praktyki tego rodzaju impowizowania wyrosła niewątpliwie Fantazja f-moll op. 49.

Występy pianistyczne Chopina w obecności Niemcewicza stały się niemal zwyczajem; na ich ślady trafić można parokrotnie także w pamiętnikach poety (trzykrotnie w 1836). W jego pamięci utrwalił się zarazem obraz Chopina jako spiritus movens towarzystwa. "Obchód Bożego Ciała zwyczajny - zanotował N. 12 VI 1836 - Obiad u generała Kniaziewicza, na którym był Mickiewicz i Chopin, jeden z pierwszych pianistó w Europie; wesoły, dowcipny, umiejący przedrzeźniać każdego, bawił nas wyśmienicie". Prawdopodobnie w związku z Chopinem zainteresowała Niemcewicza bliżej postać George Sand. 19 VII 1838, w momencie, gdy Rubikon między pisarką a kompozytorem został przekroczony, poznał ją na spotkaniu u Wojciecha Grzymały. "Talent u niej pisania rzadki - zanotował - życie wolne, niestety! Raczy jednak wierzyć w Boga, nieśmiertelność duszy i przyszłe lepsze życie. Dla młodszych powabna wcale."

"Śpiewy - w których heroiczne czyny bohaterów splatały się w jednolitą fabułę z wątkiem ich uczuć erotycznych" (Cz. Zgorzelski, 1949) a poprzez które "wsączył Niemcewicz w świadomość Polaków dawne ideały rycerskie i ethos tyrtejski" (R. Przybylski, 1977) - stały się dla Chopina jednym ze znaczących źródeł inspiracji twórczej.

Mieczysław Tomaszewski


Bibliografia:

F. Hoesick, Chopin i Niemcewicz, „Świat" 1910 nr 4
M. Tomaszewski, Fantazja f-moll op. 49, Struktura swoista i drugie dno, w: Muzyka Chopina na nowo odczytana, Kraków 1996

 

Wg kategorii: