POLSKA CHOPINA POLSKA CHOPINA

Żelazowa Wola

Żelazowa Wola Żelazowa Wola

Od przełomu XVIII i XIX stulecia majątek "Żelazowa Wola i Orły z przyległościami" należał do rodziny Skarbków. Zamieszkiwała tu hr. Ludwika Skarbkowa wraz z dziećmi - Fryderykiem, Anastazym-Teodorem, Michałem, Anną i Kazimierzem.

Żelazowa Wola była miejscem, w którym prawdopodobnie poznali się rodzice Chopina: Justyna z Krzyżanowskich, zajmująca się zarządzaniem domem i Mikołaj Chopin, guwerner, przybyły z Francji. Po ślubie państwo Chopinowie zamieszkali w lewej oficynie murowanego dworku i tam 1 marca 1810 r. przyszedł na świat Fryderyk Chopin. Dzieciństwo Fryderyka nie było jednak związane z Żelazową Wolą, ponieważ już jesienią 1810 r. rodzina Chopinów przeniosła się na stałe do Warszawy.

W późniejszych latach Chopinowie odwiedzali Skarbków w Żelazowej Woli, głównie podczas świąt oraz letnich wakacji.

W literaturze chopinowskiej znaleźć można kilka przekazów o pobytach Fryderyka w miejscu swojego urodzenia. W Żelazowej Woli przebywał prawdopodobnie przez jakiś czas latem 1823 r. Wraz z siostrą Ludwiką spędził tu też Boże Narodzenie 1825 r. i Nowy Rok 1826 r. Latem 1830 r. odwiedził swego przyjaciela Tytusa Woyciechowskiego w Poturzynie, następnie zatrzymał się na kilka dni w Warszawie, po czym udał się do Żelazowej Woli, gdzie rodzina Chopinów przebywała na letnim wypoczynku. Był to ostatni pobyt kompozytora w miejscu swego urodzenia.

Podczas wizyt w majątku Skarbków wiele czasu spędzano na muzykowaniu. Latem fortepian wynoszono do ogrodu, gdzie pod świerkiem lub lipami Fryderyk dawał koncerty. Poza rodziną i przyjaciółmi przysłuchiwali się tym niezwykłym występom licznie zgromadzeni goście, a także zapewne przypadkowi słuchacze, mieszkańcy pobliskich wsi.

Historia Żelazowej Woli sięga drugiej połowy XVI w., a za najdawniejszych jej mieszkańców i gospodarzy podaje się braci Mikołaja i Piotra Żelazo. Kolejni zidentyfikowani właściciele tych dóbr pochodzą z rodziny Paprockich; za ich czasów lub za czasów ich spadkobierców, pod koniec XVIII w. zbudowany został murowany dwór. W maju 1798 r. Skarbkowie zakupili od Piotra Łuszczewskiego Żelazową Wolę. W 1801 r., po ucieczce hr. Kacpra, spowodowanej ogromnymi długami, majątek i wszelkie z nim związane niełatwe obowiązki przejęła hr. Ludwika Skarbkowa. Trudno dziś sądzić, jak dokładnie wyglądał dwór i okolica. Literatura przedmiotu dostarcza wielu rozbieżnych na ten temat opinii. Jedną z nich (bardzo rozpowszechnioną) jest wersja o zniszczeniu części budynku w pożarze, który rzekomo wybuchł w czasach wojen napoleońskich. Tak uzasadnia się wykorzystanie do celów mieszkalnych głównie prawej oficyny. W świetle nowszych badań hipotezy te należałoby jednak odrzucić, a przyjąć raczej wersje bliższe opisom zawartym w dokumentach notarialnych. Zatem przypuszczać należy, że w interesującym nas okresie, za czasów Skarbków, Żelazowa Wola składała się z 'Dworu, Officyny, Oranżeryi, Stayni i Wozowni'. Sam zaś dworek był typowym jak na owe czasy i ten region, budynkiem murowanym postawionym '[...] na planie prostokąta, z dwutraktowym układem sieni po środku, kończącym się wyjściem do ogrodu. Po obu stronach sieni znajdowały się pokoje domowników, duża sala jadalna, kuchnia, a także spiżarnia, zwana skarbcem. Budynek posiadał wysokie poddasze z facjatami, które mieściło głównie pokoje sypialne. Przypuszczalnie był nakryty typowym dla tego okresu, czterospadowym, łamanym dachem "polskim" o poszyciu gontowym' [1].

Po hr. Ludwice Skarbkowej Żelazową Wolę przejęli [2] jej synowie, początkowo Fryderyk, a następnie w 1825 r. Michał, który zmarł w 1834 r. popełniając samobójstwo. Dalsza historia tego miejsca nie jest już związana z rodziną Skarbków. Wśród następnych właścicieli wymienia się: Franciszka Kwiatkowskiego, Józefa Wiśniewskiego do 1842 r., kiedy to majątek sprzedany został Henrykowi Peszlowi, a w 1856 r. odsprzedany Pawłowi Jaworskiemu [3]. W latach 1859-1878 [4] dwór zamieszkiwał Adam Towiański, syn słynnego filozofa Andrzeja Towiańskiego. To dzięki niemu obiekt poddano renowacji, wówczas także powstały plany urządzenia tu miejsca poświęconego pamięci Chopina. W 1879 r. posiadłość trafiła w ręce Aleksandra Pawłowskiego, który nie zamierzał zrealizować ambitnego planu swego poprzednika. Brak zainteresowania nowego właściciela tradycją chopinowską spowodował, iż losem miejsca urodzenia kompozytora zaczęły zajmować się warszawskie środowiska artystyczne. Od 1891 r. rozpoczęto działania mające na celu przekształcenie tego miejsca w muzeum Chopina. Do pomocy w realizacji projektu przyczyniło się Warszawskie Towarzystwo Muzyczne i kompozytor Milij Bałakiriew.

Dopiero w latach dwudziestych XX w., obiektowi oficjalnie przyznano status zabytku o wyjątkowym znaczeniu dla polskiej kultury. Dzięki staraniom powołanego w Warszawie Towarzystwa Przyjaciół Domu Chopina oraz działającego w Sochaczewie Komitetu Chopinowskiego ostatecznie udało się zakupić dworek, a także park otaczający budynek wraz z kilkoma hektarami ziemi należącej do majątku. W 1930 r. Komitet Budowy Domu Chopina zainicjował renowację i przebudowę obiektu, a profesor Franciszek Krzywda-Polkowski rozpoczął prace nad tworzeniem zaprojektowanych przez siebie ogrodów.

Dzięki ogromnemu wsparciu ze strony społeczeństwa wkrótce udało się zgromadzić kolekcję zabytkowych przedmiotów pochodzących z początku XIX w. Do Żelazowej Woli sprowadzono fortepian firmy Pleyel. Pośród licznych darów znalazły się także sadzonki roślin z różnych stron kraju i z zagranicy, przysyłane specjalnie dla wzbogacenia parku o ciekawy zbiór okazów dendrologicznych.

Wybuch II wojny światowej uniemożliwił kontynuację prac w Żelazowej Woli. Podczas wojny skradziony został zabytkowy fortepian, a wnętrze dworku, podobnie jak większość eksponatów z kolekcji, uległo poważnym zniszczeniom. Po zakończeniu wojny, już w 1945 r. powstał Tymczasowy Komitet Opieki nad Domem Chopina w Żelazowej Woli. Działalność Komitetu przejął wkrótce Instytut Fryderyka Chopina, któremu opiekę nad Żelazową Wolą powierzył w imieniu Skarbu Państwa Generalny Konserwator Zabytków.

Do 1949 r. trwały prace nad renowacją budynku, odtworzeniem ogrodu, a także zgromadzeniem kolekcji mebli i przedmiotów z epoki. W setną rocznicę śmierci Chopina odbyła się uroczysta inauguracja ekspozycji. Od 1950 r. przez dwa lata dom Chopina pozostawał pod zarządem Muzeum Narodowego. Od 1953 r. opiekę nad majątkiem w Żelazowej Woli sprawowało Towarzystwo im. Fryderyka Chopina, zaś od 1 sierpnia 2005 r. funkcje te przejął Narodowy Instytut Fryderyka Chopina.

W domu Chopina w Żelazowej Woli stworzono klimat polskiego dworku pierwszych dekad XIX w. Nie ma w nim jednak przedmiotów, które należały do rodziny kompozytora. Zmienił się również pierwotny układ izb. Dziś dworek dzieli biegnąca przez środek sień; po jej prawej stronie znajdują się: pokój kominkowy, stołowy i salonik muzyczny, po lewej - pokój matki, pokój dzieci i gabinet ojca.

W dworku zgromadzono m.in.: warszawski fortepian firmy Leszczyński z pierwszej połowy XIX w., pionowy klawikord zwany "żyrafą" firmy Fried, Külbors z Wrocławia z XIX w., ponadto dziewiętnastowieczne meble w stylu biedermeier oraz portrety Fryderyka Chopina i jego rodziny. W saloniku muzycznym stoi współczesny fortepian, na którym grają pianiści podczas koncertów chopinowskich, odbywających się w sezonie letnim.

Na terenie bogatego w oryginalne gatunki roślin parku krajobrazowego, przez który przepływa rzeka Utrata, postawiono cztery pomniki Fryderyka Chopina. Pierwszy z nich to obelisk przypominający nagrobek, którego uroczyste odsłonięcie nastąpiło w 1894 r. Znajduje się na nim medalion z popiersiem Chopina oraz napis: F. Chopin 22. II. 1810, poniżej lira otoczona liśćmi. Pomnik zaprojektował Bronisław Żochowski, a wizerunek kompozytora, według medalionu J. F. A. Bovy'ego, wykonał Jan Wojdyła.

W 1968 r. odsłonięto popiersie Chopina w piaskowcu dłuta Stanisława Sikory, a rok później, w 120. rocznicę śmierci kompozytora - pomnik z brązu autorstwa Józefa Gosławskiego.

Najnowsze dzieło to popiersie Chopina z brązu, autorstwa Zofii Wolskiej, umieszczone na postumencie z piaskowca. Rzeźbę ufundowało Stadtmuseum w Düsseldorfie. Ponadto w 1984 r. Towarzystwo im. F. Chopina złożyło nieopodal dworku głaz upamiętniający wkład profesora Franciszka Krzywdy-Polkowskiego w tworzenie parku w Żelazowej Woli.

Od 1954 r., rokrocznie, poczynając od pierwszej niedzieli maja do ostatniej niedzieli września, w Żelazowej Woli trwa sezon koncertów chopinowskich. Inicjatorem recitali był pianista i pedagog, Zbigniew Drzewiecki. Niezależnie, od 2006 r., w tym samym okresie (maj-wrzesień) odbywają się "Prezentacje Muzyczne" - recitale utalentowanych młodych pianistów.

Wieś Żelazowa Wola położona jest w powiecie sochaczewskim, na skraju Puszczy Kampinoskiej, w odległości 54 km od Warszawy. Stanowi najsłynniejsze w Polsce miejsce kultu kompozytora, licznie odwiedzane przez turystów i melomanów zarówno z kraju, jak i z zagranicy.

W okolicy warto zobaczyć:

  • kościół w Trojanowie w stylu późnobarokowym, zrekonstruowany po pożarze w I ćwierćwieczu XX w.
  • cmentarz w Chodakowie, poświęcony żołnierzom poległym w Bitwie nad Bzurą (1939 r.)

[1] Wnioski i cytaty zawarte w powyższym akapicie są rezultatem badań źródłowych, a w szczególności drobiazgowej analizy dokumentów notarialnych związanych z rodziną Skarbków, dociekań przeprowadzonych przez Marka Wojtylaka: M. Wojtylak Tajemnice dworu w Żelazowej Woli, "Rocznik Mazowiecki", t. XII 2000.
[2] W rzeczywistości zarówno Fryderyk, jak i Michał kupowali, a nie dziedziczyli majątek.
[3] Nazwiska te przywołują w swej pracy P. Mysłakowski, A. Sikorski, Chopinowie. Krąg rodzinno-towarzyski, Warszawa 2005, s. 159, powołując się na wiedzę zaczerpniętą z Księgi hipotecznej dóbr Żelazowa Wola.
[4] Jw. Od końca grudnia 1859 r. przez około pół roku jako właściciel majątku wpisany jest Jan Kanty Kobylański.