Osoby związane z Chopinem Osoby związane z Chopinem

  • Bibliografia
  • Filmografia
  • Biogram
  • Adres

Ksawery Zboiński

Ksawery Zboiński

Ksawery Zboiński - wśród bliskich znajomych rodziny Chopinów wielokrotnie przewija się niewymieniony z imienia "pan Zboiński". U niego to, w Kowalewie, przebywał w czasie wakacji w 1827 roku Fryderyk Chopin i z nim odbył swą znaną z korespondencji rodzinnej podróż po ziemi dobrzyńskiej i - prawdopodobnie - do Gdańska i Waplewa. Na temat tej podróży powstało w literaturze wiele hipotez, próbujących wyjaśnić okoliczności i charakter tej wyprawy. Szczegółowe niedawne badania pozwoliły autorom dokładnie zidentyfikować osobę Zboińskiego i określić charakter jego związków z rodziną Chopinów.

Nazwisko "Zboiński" pojawiło się w już wcześniej w życiu Chopinów: w roku 1815 ojcem chrzestnym Emilii Chopin, najmłodszej córki Mikołaja i Justyny, ochrzczonej w warszawskim kościele św. Krzyża, był Ksawery Zboiński. Ponieważ rodziców chrzestnych wybierano zazwyczaj spośród osób rzeczywiście bliskich towarzysko czy rodzinnie, wnioskujemy, że znajomość Chopinów i Zboińskiego miała właśnie taki charakter i że datowała się z okresu kawalerskiego Mikołaja.

Ksawery (a właściwie Franciszek-Ksawery) Zboiński, używający tytułu hrabiego, urodził się 2 grudnia 1795 r. w Kozłowie jako syn Jana-Nepomucena, szambelana królewskiego (zm. 24 stycznia 1796 r.) i Józefy z Jeżewskich. Po śmierci ojca stał się dziedzicem dóbr kozłowskich na Pomorzu. Kozłowo było ordynacją, położoną w powiecie świeckim (Świecie nad Wisłą, w Prusach Królewskich), do której wchodziły także dobra Konopat Niemiecki i Skarszewy (razem 4855 hektarów) Ordynację założył generał-lejtnant wojsk koronnych, Michał-Augustyn Zboiński (ok. 1713-1788). Po śmierci bezdzietnego Michała, ordynacja przeszła na potomków brata generała - Antoniego Zboińskiego, w tym jego wnuka Ksawerego.

Inne dobra, Kowalewo w powiecie płockim wraz sąsiednim Dziewanowem i Lubczą w Galicji, odziedziczył Ksawery wraz z siostrą Różą-Teklą po ich przyrodniej siostrze, Bibiannie-Barbarze (zm. w 1822 r.), córce Józefy Jeżewskiej z jej drugiego małżeństwa z Franciszkiem Piegłowskim.

Zboiński w zasadzie zamieszkiwał w Kozłowie, które znalazło się w zaborze pruskim; sam też stał się poddanym króla Prus. Kowalewo, położone w zaborze rosyjskim, puścił więc w roku 1829 w trzyletnią dzierżawę niejakiemu Stanisławowi Łukowskiemu, przy czym zastrzegł sobie notarialnie prawo do pokoi w oficynie, stajni na sześć koni, obroku i utrzymywania na koszt dzierżawcy dwóch osób służby na czas swego pobytu w Kowalewie.

Ksawery Zboiński ożenił się 4 listopada 1818 r. w Radzanowie w pow. mławskim z Antoniną Niemojewską herbu Rola, pochodzącą ze starej senatorskiej rodziny, działającej na Kujawach i w Prusach Królewskich. Małżeństwo to skończyło się rozwodem w 1839 r. Antonina (1794-1843) była córką starosty śremskiego i późniejszego generała brygady wojsk Księstwa Warszawskiego, Józefa (1769-1839) i Julianny-Konkordii Klug, córki poznańskiego bankiera.

Po upadku powstania listopadowego Zboiński przebywał na emigracji (w 1839 r. spotykamy go w krakowskim hotelu Knoca). W początkach roku 1848 wziął udział w wystąpieniu przeciwko pruskiemu zaborcy na Pomorzu: zebrał 40 tysięcy talarów i zorganizował 40-osobowy oddział, ale został przez Prusaków aresztowany i osadzony w twierdzy w Grudziądzu a następnie w Pilawie. W roku następnym widzimy go ponownie w Królestwie Polskim, a umarł zaś w Kozłowie 19 czerwca 1853 r.

Z małżeństwa z Antoniną Niemojewską Ksawery pozostawił trzy córki: Olimpię, Eugenię i Kamilę. Julia-Joanna-Olimpia (4 czerwca 1820, Kozłowo - 17 kwietnia 1867, ??), po ojcu dziedziczka ordynacji kozłowskiej, przekazała spore sumy siostrom i zmarła niezamężna.

Eugenia-Oktawia-Leokadia (12 marca 1823, Złotowo pow. mławski - ?? przed 1883), już jako roczne dziecko została notarialną właścicielką Kowalewa i Dziewanowa, zapewne ze względu na pruskie obywatelstwo jej ojca. Wyszła za mąż za urzędnika Banku Polskiego Jakuba-Tomasza Klickiego (1806-1867), z którym miała syna Stanisława.

Najmłodsza córka Ksawerego, Kamila-Józefa-Pulcheria (7 lipca 1825 Kowalewo - po 1881), występuje w liście Fryderyka Chopina pisanym do rodziców z Kowalewa (1827 r.): „Ależ najzabawniejszy jest kos, co przed oknami awantury wyśpiewywa, a po kosie najmłodsza Kamilka Pana Zboińskiego, co jeszcze dwóch lat nie ma, polubiła mię i paplocze, że »Kagila pana koteć«. Jak ona mnie, tak ja bilion razy Papę i Mamę, Mamę i Papę koteć i szanować, i w nóżki całować". Kamila w roku 1849 poślubiła Stanisława Turowskiego, z którym miała syna Józefa oraz córki Antoninę i Wiktorię. Po starszej siostrze odziedziczyła ordynację kozłowską. Posiadała także inne dobra na Mazowszu, w tym połowę miasta Sierpc. Ostatnia pewna o niej wiadomość pochodzi z roku 1881. Co do Kowalewa, związanego z pobytem Chopina, żona Ksawerego z córkami sprzedały go w 1843 roku niejakiej Krystynie Fink.

W biografii Fryderyka Chopina Ksawery Zboiński zaznaczył się głównie w związku z planowaną (i zapewne zrealizowaną, choć brak na to dowodów) podróżą Fryderyka na Pomorze. Opis tej planowanej podróży znajdujemy w korespondencji Fryderyka. Pośrednie źródła pozwalają na postawienie hipotezy o następującym przebiegu tej podróży: odbyła się ona w pierwszej połowie sierpnia 1827 roku, po lipcowym pobycie Fryderyka w Kowalewie. Celem podróży były zapewne interesy Ksawerego Zboińskiego, który rzeczywiście stanął w gdańskim hotelu Pod Trzema Murzynami w dniach 9-15 sierpnia, w towarzystwie Antoniego Sierakowskiego z Waplewa i Ignacego Dembowskiego. To im zapewne towarzyszył Fryderyk Chopin, który jako nieletni nie został wpisany na listę gości hotelu. Z Kowalewa do Gdańska trasa Zboińskiego i Fryderyka wiodła więc przez Płock, Rościszewo i Kikoł, a następnie - już za granicą pruską - Turzno i Kozłowo. Dziedzicem Turzna był cioteczny brat Zboińskiego, Ksawery Działowski, zaś Kozłowo było domem rodzinnym Ksawerego - ten odcinek podróży miał więc charakter odwiedzin rodzinnych. W Gdańsku Fryderyk miał - według niepotwierdzonych wiadomości - odłączyć się od swego opiekuna, Zboińskiego (który wrócił do Kozłowa), i udać się z Sierakowskim na kilka dni do jego Waplewa koło Sztumu. Przy tym założeniu nie wiadomo, z kim miałby nieletni Fryderyk powrócić (przez granicę) do domu, znajdującego się Królestwie Polskim (zabór rosyjski). Wg procedury paszportowej nieletnie osoby zwykle wpisywano do paszportu osoby opiekuna; pomysł wyskoku do Waplewa z Sierakowskim powstał zapewne w ostatniej chwili, w Gdańsku; wracając sam, Fryderyk musiałby mieć własny paszport. Niejasność ta poważnie poważa wiarygodność tej hipotezy.

Na koniec warto skrótowo opisać pochodzenie rodu Zboińskich. Zboińscy - to szeroko rozrodzona rodzina herbu Ogończyk, pisząca się „ze Zbójna i Ossówki" w powiecie lipnowskim w ziemi dobrzyńskiej. Niektóre gałęzie tej rodziny osiągnęły wysoką pozycję w Rzeczypospolitej (urzędy, tytuł hrabiowski), inne pozostały w rzędzie licznych średnio- i mało zamożnych rodzin dobrzyńskich. Najbardziej znana linia Zboińskich wywodziła się od zmarłego w 1718/1719 roku łowczego nadwornego koronnego, Franciszka. Jego potomkiem był ostatni kasztelan płocki i senator Królestwa - Franciszek-Ksawery, który w 1798 r. otrzymał pruski tytuł hrabiowski. Był on właścicielem m.in. dóbr Kikół w ziemi dobrzyńskiej, a także dóbr Izbica, które nabył w 1800 roku od Skarbków (przez co pośrednio wpłynął na losy rodziców Justyny Chopinowej). Jego syna, Karola, odwiedził w pałacu kikolskim w 1827 roku Fryderyk Chopin, w czasie opisanej podróży na Pomorze.

Bratem łowczego Franciszka był kasztelan elbląski Jakub (zm. 1755 r.). Wśród kilku jego synów wyróżnił się wspomniany Michał, generał lejtnant wojsk koronnych i jego brat, Antoni. Synem Antoniego był Jan-Nepomucen (zm. 1796 r.), szambelan królewski, żonaty z Józefą Jeżewską - rodzice [Franciszka-] Ksawerego z Kowalewa, ojca chrzestnego Emilii Chopin.

Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski (czerwiec 2006)

Bibliografia:
Andrzej Sikorski, Piotr Mysłakowski, Fryderyk Chopin a Zboińscy z Kowalewa, „Ruch Muzyczny", t. XLVII:2003, nr 15/16, s. 50-54.
Piotr Mysłakowski, Andrzej Sikorski, Chopinowie. Krąg rodzinno-towarzyski, Warszawa 2005.
 

 

Wg kategorii: