Gatunki Gatunki

Pieśń

Z książką poezji przed sobą
(Julian Fontana o Chopinie)

19 znanych pieśni Chopina na głos z fortepianem stanowi bardzo cenne dopełnienie obrazu jego twórczości. Choć kompozytor nie wydał ich za życia, w żadnym wypadku nie mogą być traktowane jako utwory marginesowe. To prawda: poziom ich artystycznego wykończenia bywa różny, wszystkie jednak noszą ślady ręki Chopina i już sam ten fakt stawia je w polu naszego zainteresowania. Według świadectwa Ferenca Liszta, autora pierwszej monografii o kompozytorze, Chopin "lubił, aby mu dawano poezję i najnowsze piosenki przywiezione z Polski, a jeżeli mu się słowa której z nich spodobały, dorabiał do nich własną melodię, która wkrótce rozpowszechniała się w kraju, często pozostając bezimienną".

Gatunek pieśni w czasach Chopina należał do najważniejszych w muzyce, spełniał doskonale romantyczny postulat correspondance des arts. Najwyższy poziom artystyczny uzyskał w twórczości zmarłego w 1828 r. Schuberta, którego Lieder wyznaczyły konwencje epoki. Wielkim kontynuatorem tej tradycji okazał się rówieśnik Chopina - Robert Schumann. W przeciwieństwie do nich - i do większości kompozytorów romantyzmu - Chopin nie interesował się pieśnią tak bardzo, komponując swoje utwory raczej od czasu do czasu, koncentrując się zdecydowanie na muzyce fortepianowej. Mimo to prawdopodobnie nosił się z zamiarem ich opublikowania, do czego jednak doszło dopiero po jego śmierci pod redakcją Juliana Fontany (1859).

Prostota i często absolutna bezpretensjonalność szeregu pieśni Chopina sprawiła, że wielu komentatorów woli nazywać je raczej piosenkami lub piosnkami niż opatrywać zobowiązującą etykietą "pieśni". Nie wydaje się to słuszne, gdyż w pieśniach autora ballad i mazurków zawiera się wiele piękna i wdzięku, a ponadto w historii muzyki polskiej przed Moniuszką są one wybitnym i odosobnionym zjawiskiem. Chopin w swoich pieśniach sięgał wyłącznie do poezji polskiej (z wyjątkiem "Piosnki litewskiej" do ludowego tekstu litewskiego w polskim przekładzie), wybierając przeważnie poetów swojego pokolenia, wśród których nierzadko miał znajomych i przyjaciół. Byli to:

Znajdowali się więc w tym gronie zarówno wybitni przedstawiciele romantyzmu europejskiego (Mickiewicz, Krasiński), jak też - dominujący w pieśniach Chopina - poeci mniejszej rangi. Poezję tych wszystkich autorów Chopin chętnie czytał. Z dzieciństwa i młodości z pewnością zapamiętał wiele pieśni ludowych, ale także towarzyskich i narodowych, inspirować go mogły również pieśni, sielanki i dumki polskich kompozytorów, m. in. Elsnera, Kurpińskiego, Marii Szymanowskiej.

Tematyka, charakter i sposób opracowania tekstu są w pieśniach Chopina rozmaite. Często są to pieśni zwrotkowe, jak żywiołowa i beztroska, taneczna "Hulanka" lub znane szeroko "Życzenie" - pełne świeżości i wdzięku sielankowe wyznanie (obie do słów Witwickiego). Sielanka, dumka, pieśń romansowa początkowo przeważają. Po wyjeździe z kraju, w okresie przeżywania z oddali dramatu i tragedii Powstania Listopadowego (1830-31) pojawiają się przejmująco elegijne pieśni "Smutna rzeka" i "Narzeczony". W następnych latach coraz częściej podąża Chopin w stronę pieśni refleksyjnej, pogłębionej wyrazowo, czego znakomitymi przykładami są "Leci liście z drzewa" do słów Wincentego Pola i "Melodia" do tekstu Krasińskiego, obie poświęcone dramatycznej sytuacji Polaków na emigracji po powstaniu. Do najpiękniejszych i zarazem znacznie jaśniejszych w barwach pieśni Chopina należą także mistrzowska "Piosnka litewska", zalotny "Śliczny chłopiec" i urzekająco sentymentalny "Pierścień". W wielu pieśniach uważny słuchacz wychwyci wyraźne inspiracje polską muzyką ludową.

Artur Bielecki

 
Kompozycje: