Gatunki Gatunki

Mazurek

Mój fortepian nie słyszał, jak tylko mazury
(Chopin w liście do rodziny, 1831)

Każdy z mazurków ma indywidualny rys poetycki, coś odrębnego w formie lub  ekspresji
(Schumann w recenzji, 1838)

Mazurki - słynne miniatury taneczne to najliczniejsza grupa utworów Fryderyka Chopina (57). 41 spośród nich kompozytor opublikował w jedenastu opusach, ponadto jeszcze dwa zdecydował się wydać osobno (bez liczby opusowej). Kilkanaście innych pozostawił w rękopisach.

Obok polonezów są to najbardziej "polskie" z utworów Chopina. Nie byłoby mazurków bez polskich tańców ludowych i bez polskiej muzyki ludowej. Swoimi mazurkami stworzył Chopin niedościgły wzorzec muzycznej stylizacji tego, co ludowe, narodowe, autentyczne.

Mazurki komponował Chopin niemal przez całe życie, od około 1825 r. (miał wtedy 15 lat) aż do 1849. Miniatury te stały się wielką księgą najbardziej osobistej muzycznej wypowiedzi kompozytora, lirycznym "dziennikiem" jego życia. Być może właśnie w mazurkach Chopin w stopniu większym niż w jakichkolwiek innych dziełach dopuszcza słuchacza do swego "sanktuarium serca".

Pianistycznie nieskomplikowane, mazurki są niewyczerpane w inwencji melodycznej i nieskończenie bogate w niuanse harmoniczne, rytmiczne i przede wszystkim ekspresyjne. Od pianisty "wymagają jednocześnie świeżości niemal naiwnej i dojrzałego mistrzostwa" (Tomaszewski). Ich wielki interpretator Artur Rubinstein, dokonując w latach 1938-39 pierwszego w historii nagrania kompletu Mazurków, realizatorom w studiu demonstrował kroki taneczne polskich tańców ludowych, aby przybliżyć charakter tych utworów.

I rzeczywiście: bez elementarnej wiedzy o polskiej muzyce ludowej trudno zrozumieć idiom mazurka Chopina. Sięgając do polskich tradycji mazurka ludowego, ale także popularnego i stylizowanego, kompozytor bezpośrednio odwoływał się do trzech ludowych tańców, które dobrze znał z licznych pobytów na polskiej wsi. Są to: mazur, kujawiak i oberek. Wszystkie mają metrum trójdzielne i charakterystyczny rytm: 

[dwie szesnastki dwie ósemki] lub [dwie ósemki dwie ćwierćnuty]

Mazur, skoczny w charakterze i pełen temperamentu, w tempie dość żywym, z tendencją do nieregularnych akcentów, jest podstawą wielu utworów Chopina (np. Rondo à la Mazur op. 5, Mazurek B-dur op. 7 nr 1). Drugi z podstawowych dla mazurka tańców to kujawiak (nazwa pochodzi od regionu Kujawy) w tempie wolnym i o śpiewnej melodii. Stylizację kujawiaka słyszymy m. in. w Mazurku e-moll op. 17 nr 2. I wreszcie oberek - skoczny taniec w tempie szybkim lub bardzo szybkim, o charakterze wesołym, wręcz żywiołowym. Oberek zainspirował m. in. skrajne części Mazurka D-dur op. 33 nr 3.

Można odnaleźć wyraźne podobieństwa między niektórymi mazurkami a autentycznymi, polskimi melodiami ludowymi, jednak Chopin nigdy nie cytuje ludowego autentyku. Przeciwnie - w swoich mazurkach tworzy genialną, wysublimowaną syntezę wielu elementów pochodzenia ludowego, nierzadko łącząc w jednym mazurku cechy więcej niż jednego tańca. Wśród środków stylizacji stosuje m. in. użycie skal ludowych, zwłaszcza skali lidyjskiej i frygijskiej.

Nieodzowne w interpretacji tych utworów jest tzw. tempo rubato, czyli wprowadzenie swobodnych przyspieszeń i zwolnień tempa. Mazurki publikował Chopin zwykle po cztery lub trzy w ramach jednego opusu. Wczesne utwory w tym gatunku noszą jeszcze wyraźne cechy typowych miniatur fortepianowych (małe rozmiary, symetria odcinków), mazurki późne natomiast stają się rozbudowanymi "poematami tanecznymi", w których Chopin sięga po niezwykle wyrafinowane środki harmoniczne, a nawet polifonię.

Jednym z niewielu kompozytorów, którzy potrafili twórczo kontynuować gatunek mazurka fortepianowego po Chopinie był Karol Szymanowski (20 Mazurków op. 50).

Artur Bielecki

 
Kompozycje: