Gatunki Gatunki

Etiuda

Napisałem parę exercissów
(Chopin, 1829)

Jego etiudy na fortepian są arcydziełami
(Berlioz, 1849)

"Jego kompozycje na fortepian stworzyły szkołę" - tak Hector Berlioz oceniał twórczość Chopina. Słowa te są szczególnie słuszne w odniesieniu do 27 etiud, na których wykształciły się całe pokolenia pianistów. Czym są etiudy Chopina wiedzą ci, którzy je grają: wymagają one zarówno największej biegłości i wszechstronności technicznej, jak i dojrzałości artystycznej w kreowaniu ich ekspresji. Były wykonywane w salonach i salach koncertowych już od czasów Chopina, nie tylko przez ich autora, ale również przez innych największych pianistów, poczynając od Ferenca Liszta.

Przed Chopinem etiuda fortepianowa (fr. étude - ćwiczenie, studium) była jedynie skromnym utworem użytkowym o charakterze dydaktycznym. Jej główny cel stanowiło rozwijanie umiejętności pianistycznych - od najprostszych wprawek aż po bardziej skomplikowane ćwiczenia. Początek XIX wieku przyniósł wiele przykładów takich etiud, mniej lub bardziej błyskotliwych, pisanych przez ówczesnych wybitnych pianistów: m. in. znane zbiory Gradus ad Parnassum Muzio Clementiego (1817), Studio per il pianoforte (cz. I 1804, cz. II 1810) i 84 Etüden Johanna Baptista Cramera. Niekiedy kompozycje te pojawiały się pod nazwą exercices, jak w przypadku niektórych utworów Johna Fielda.

Chopin był świadomy tej muzyczno-dydaktycznej tradycji. Jednak jego etiudy są dziełami całkowicie odrębnymi. Zaczął je komponować już w okresie młodzieńczym, w Warszawie. Coraz silniej do głosu dochodził wtedy jego geniusz pianistyczny. Pewną inspiracją mogła tu być również wirtuozowska gra wielkiego skrzypka Niccolo Paganiniego. Wkrótce po usłyszeniu Paganiniego w Warszawie 19-letni Fryderyk w liście informuje przyjaciela, Tytusa Woyciechowskiego (1829): "Zrobiłem Exercice duży en forme, w moim jednym sposobie". Gdy opuszcza Polskę w listopadzie 1830 r., ma już gotowe pierwsze etiudy. Na przestrzeni 10-11 lat, w okresie 1829-1840 powstaje więc w sumie 27 etiud w następujących zbiorach:

  • 12 Etiud op. 10 (pracuje nad nimi w latach 1829-33, wydane 1833, dedykowane Lisztowi)
  • 12 Etiud op. 25 (komponowane 1835-37, wydane 1837)
  • 3 nouvelles études (z lat 1839-40, napisane do zbioru Méthode des méthodes Moschelesa i Fétisa, wydane 1840)

Dzieła te ukazały światu epokowe odkrycia Chopina w zakresie fortepianowej faktury, techniki pianistycznej, brzmienia, dynamiki, inwencji kompozytorskiej. Największe znaczenie mają dwa pierwsze wielkie zbiory - cykle etiud: Opusy 10 i 25. Każdy utwór koncentruje się na wybranym problemie technicznym, przykładowo:

Problem techniczny (doskonałe studium dla pianisty!) jest jednak u Chopina zaledwie punktem wyjścia, impulsem do stworzenia niepowtarzalnego dzieła. Najwyższa trudność przechodzi w najwyższe piękno, ćwiczenie - w poemat. Słuchacz jest oszołomiony bogactwem brzmienia i niepowstrzymanym pędem Etiud albo śpiewnością melodii. Poprzez Etiudy Chopin określił swój nowatorski styl pianistyczny, napisał swoją "ewangelię fortepianowej muzyki" (Jachimecki). Tylko najwięksi pianiści, m. in. Cortot, Arrau, Pollini, Perahia, ośmielili się nagrać komplety Etiud op. 10 i 25. Utwory te otwierają drogę etiudom Liszta, Skriabina, Rachmaninowa, Debussy'ego, Ligetiego.

Słowem: "dzieła prawdziwie poetyckie" (Schumann). Dodajmy: genialne i wizjonerskie.

Artur Bielecki

 
Kompozycje: