Gatunki Gatunki

Scherzo

"Jak ma wyglądać powaga, skoro żart jest przybrany w tak ciemne szaty?" - pytał Robert Schumann w swojej recenzji Scherza h-moll op. 20 Chopina. Zaskoczenie autora Karnawału można zrozumieć, gdyż nazwa "scherzo" oznacza w języku włoskim dosłownie "żart", a tymczasem w twórczości Chopina scherza prawie nigdy nie są żartobliwe i lekkie. Wręcz przeciwnie: cztery jednoczęściowe, szeroko rozbudowane dzieła, którym Chopin nadał tytuł scherza, odznaczają się dramatyzmem i kształtem, jakich ten gatunek przed Chopinem nie miał. Są to (w kolejności powstania):

Scherzo, początkowo jako gatunek wokalno-instrumentalny o pogodnym charakterze, pojawiło się na progu baroku (np. Scherzi musicali Monteverdiego, 1607). Chopin jednak nawiązał do znacznie późniejszego, klasycznego scherza instrumentalnego o budowie trzyczęściowej typu A B(trio) A, utrzymanego w żywym tempie i metrum trójdzielnym, będącego zwykle częścią większego utworu (sonata, symfonia). Zgodnie z nazwą większość scherz przed Chopinem odznaczała się pogodnym charakterem i lekkością, jedynie u Beethovena scherzo osiągało niekiedy wyraz odmienny: pełen niepokoju i nieujarzmionej energii, prawie demoniczny.

Chopin zwrócił się ku tej drugiej odmianie scherza, ale nadał jej kształt nowy i niepowtarzalny. Usamodzielnił ten gatunek, znacznie go rozbudował i naznaczył nową, romantyczną ekspresją - zaskakującą, w najwyższym stopniu dramatyczną, sięgającą wrażenia niesamowitości, wymiarów tragizmu, dreszczu przerażenia. "To winien być dom umarłych" - miał powiedzieć Chopin o motywie początkowym Scherza b-moll.

Komentatorzy podkreślają nie tylko urzekające piękno momentów lirycznych w scherzach Chopina, ale przede wszystkim intensywność i głębię wyrażanych emocji, niekiedy bardzo gwałtownych, a także krańcowo zmiennych. Zasada operowania nagłym kontrastem, maksymalna sugestywność muzycznych gestów (zwłaszcza na początku utworu), kulminacja przebiegu w niemal ekspresjonistycznych kodach wydają się najbardziej charakterystycznym rysem scherza u Chopina.

Również struktura tych dzieł przynosi momenty nowatorskie. W architektonice w planie ogólnym przeważa forma trzyczęściowa repryzowa, traktowana jednak przez kompozytora indywidualnie, z odniesieniami do dualizmu formy sonatowej czy elementów ronda. Dramatyczne Scherzo h-moll, ze swoim przejmującym akordem na początku i poszarpaną fakturą, niezwykły kontrast wnosi lirycznym cytatem z polskiej kolędy-kołysanki "Lulajże Jezuniu" w części środkowej (rzadki przykład cytatu muzycznego u Chopina). Grupę scherz dramatycznych uzupełniają: porównywane przez Schumanna do poezji Byrona i bardzo popularne Scherzo b-moll, rozgrywające się pomiędzy gwałtownością części skrajnych a "zachwycającą oazą" (Huneker) w triu, a także Scherzo cis-moll. Tonem pogodniejszym odznacza się jedynie ostatnie Scherzo E-dur.

W twórczości Chopina scherza pojawiają się także, w bardziej tradycyjnej roli, w większości sonat oraz w Triu g-moll op. 8, zawsze jako druga część cyklu. W utworach tych jednak pełnią inną rolę niż w scherzach samodzielnych, stając się ogniwem większej formy.

Artur Bielecki

 
Kompozycje: