Gatunki Gatunki

Wariacje

Paradoksem jest fakt, że w twórczości Chopina, wielkiego mistrza techniki wariacyjnej, dzieła nazwane przez kompozytora wariacjami są nieliczne i zwykle stanowią margines jego dorobku. W muzyce artysty technika wariacyjna jest niemal wszechobecna (łac. variatio - odmiana, różnorodność - a przecież Chopin rzadko kiedy powtarza melodię, ornament czy figurę akompaniamentu bez odmiany!). Tymczasem tytułem "wariacje" kompozytor opatrzył zaledwie dwa swoje opusy (2 i 12). Pozostałe wariacje to utwory nurtu marginesowego, okazjonalne, nierzadko inspirowane zewnętrznymi okolicznościami, a nie wewnętrzną potrzebą twórcy.

Wszystkie utwory tego gatunku skomponował Chopin w latach młodzieńczych, w okresie warszawskim oraz w pierwszych latach pobytu w Paryżu. Były to czasy, gdy forma wirtuozowskich wariacji, pisanych na popularne, znane tematy, należała do kanonu modnej literatury fortepianowej. Stąd ścisły związek wariacji Chopina z wirtuozowskim, błyskotliwym stylem brillant. Hołdując w latach młodości temu stylowi kompozytor tworzył wariacje efektowne pianistycznie, zręczne formalnie, ale najczęściej bardzo powierzchowne w wyrazie. Wiele z nich zostało opublikowanych dopiero po śmierci Chopina.

Spośród ośmiu dzieł w formie wariacji wyróżniają się głębią i dojrzałością artystyczną Wariacje B-dur op. 2 na temat "La ci darem la mano" z "Don Giovanniego" Mozarta [zob. Utwory na fortepian z orkiestrą]. Wcześniejszy dorobek Chopina w tym zakresie obejmował już kilka utworów. W 1824 r. 14-letni Fryderyk skomponował Wariacje E-dur na temat piosenki niemieckiej "Steh' auf, steh' auf o du Schweitzer Bub", zawierające efektowną Introdukcję a la Hummel i cztery  proste wariacje oraz finał w formie powierzchownego, salonowego walczyka (Tempo di Valse).

Rok 1826 przyniósł Wariacje D-dur na cztery ręce na temat irandzkiej pieśni Moore'a, zbieżnej z melodią piosenki neapolitańskiej "La Ricciolella". Ten efektowny utwór zachował się w postaci niekompletnej. Rekonstrukcji całości dokonał Jan Ekier (publikacja 1965). Wiadomo również, że w podobnym okresie (1827) powstała inna kompozycja na cztery ręce - Wariacje F-dur, dedykowane przyjacielowi Tytusowi Woyciechowskiemu (zaginęły, zachował się jedynie incipit).

Kompozycją bez tytułu, zwyczajowo zwaną Souvenir de Paganini, są wariacje w tonacji A-dur (Warianty, rok powstania 1829), ponownie na temat piosenki neapolitańskiej "La Ricciolella". Tym razem jednak to kompozytorskie echo występów w Warszawie słynnego i oklaskiwanego przez 19-letniego Chopina Paganiniego w 1829 r. Pomysł utworu jest niezwykły: czterem kolejnym wariacjom ornamentalnym towarzyszy uparcie niezmienny i skrajnie prosty akompaniament lewej ręki. Do tej idei, tutaj zarysowanej tak skromnie, powróci Chopin po latach, tworząc genialny przykład wariacji - Berceuse Des-dur op. 57. Z okresu warszawskiego pochodzą również przypisywane kompozytorowi (choć nie jest to udokumentowane) Wariacje E-dur na temat z "Kopciuszka" Rossiniego na flet i fortepian.

W latach trzydziestych okresu paryskiego Chopin powrócił dwukrotnie do wariacji. W 1833 r. skomponował Wariacje B-dur op. 12 na temat "Je vends des Scapulaires" z opery "Ludovic" Hérolda (dokończonej przez Halévy'ego). Utwór ten, elegancki, błyskotliwy i płytki w wyrazie, uważa się za niewiele wnoszący do twórczości Chopina ponowny ukłon w stronę stylu brillant, tym razem w guście "paryskim".

Głębią osobistej wypowiedzi odznacza się krótka, pojedyncza Wariacja E-dur na temat marsza z opery "Purytanie" Belliniego, napisana w 1837 r. i włączona do "Hexameronu" - zbioru sześciu wariacji na temat Belliniego autorstwa Thalberga, Liszta, Pixisa, Herza, Czernego i Chopina. Pośród wirtuozowskich i powierzchownych wariacji "Hexameronu" kompozycja Chopina wyróżnia się liryzmem i skupieniem.

Artur Bielecki

 


 
Kompozycje: