Gatunki Gatunki

Utwory na fortepian i orkiestrę (poza Koncertami)

Panowie, kapelusze z głów, oto geniusz
(Schumann, 1831, recenzja Wariacji B-dur op. 2)

Tylko w jednym okresie życia komponował Chopin utwory na fortepian i orkiestrę: w latach młodości w Warszawie. Był to czas studiów kompozytorskich u Józefa Elsnera w Szkole Głównej Muzyki (1826-1829), a wkrótce potem ostatni już rok pobytu w ojczyźnie przed opuszczeniem jej na zawsze w listopadzie 1830. Wszystkie dzieła na fortepian i orkiestrę powstały więc (z wyjątkiem Poloneza op. 22) w latach 1827-1830, gdy kształtował się i dojrzewał indywidualny styl artysty. Ukoronowaniem tego nurtu były bez wątpienia oba Koncerty fortepianowe: f-moll i e-moll. Zanim zostały ukończone (1830) młody Fryderyk zdążył skomponować ponadto:

Polonez Es-dur op. 22 poprzedzony Andante spianato został ukończony nieco później (1830-1831), Andante spianato na fortepian solo (wstęp do Poloneza) powstało prawdopodobnie dopiero w 1835 r. w Paryżu (publikacja całości 1836)

Wszystkie te utwory są przykładami kompozycji w modnym ówcześnie wirtuozowskim stylu brillant, odznaczającym się błyskotliwością i brawurą partii fortepianowej, przy mniejszym znaczeniu orkiestry. Chopin pisał je z myślą o sobie jako wykonawcy. Są to dzieła znacznych rozmiarów (choć krótsze od Koncertów), reprezentujące różne gatunki. Dzieła nie tak dojrzałe artystycznie jak Koncerty, ale zachwycające świeżością, młodzieńczą delikatnością, świetną wirtuozerią i poetyckim tonem. Pełne są przebłysków geniuszu, szykującego się do najwyższych lotów, które miały niebawem nastąpić. W warstwie czysto pianistycznej ukazują Chopina jako wielkiego wirtuoza, zdolnego olśnić słuchaczy. We wszystkich utworach kompozytor zaakcentował element narodowy, polski, sięgając do "tematów polskich", a także poprzez odwołanie się do cech tańców narodowych: poloneza, krakowiaka, mazura.

W Wariacjach B-dur op. 2, okrzykniętych przez Schumanna jako genialne, Chopin dał kilka błyskotliwych pianistycznych wariacji na sławny temat z "Don Giovanniego" uwielbianego przez Chopina Mozarta. Dzieło poprzedził wspaniałym wstępem w wolnym tempie, zakończył zaś wersją tematu w konwencji poloneza. Na szczególną uwagę zasługuje Wariacja V (Adagio), porzucająca czysto popisowy ton brillant na rzecz zaskakującej i mrocznej dramaturgii. Zachwyt Schumanna wobec Opusu 2 jest w pełni zrozumiały mimo skromnej, niemal schematycznej roli orkiestry.

Fantazja A-dur na tematy polskie należy do modnego gatunku potpourri i przynosi bukiet narodowych melodii różnego pochodzenia. Kolejno słyszymy tam trzy następujące tematy, cytowane, a potem efektownie i subtelnie rozwijane przez Chopina: anonimową pieśń "Już miesiąc zeszedł" (do tekstu sielanki Franciszka Karpińskiego "Laura i Filon"), melodię Karola Kurpińskiego noszącą cechy dumki oraz autentyczną "mazurową" w stylu melodię ludową z Kujaw "Jedzie Jasio od Torunia" (Kujawiak).

Rondo F-dur à la Krakowiak to wirtuozowska apoteoza krakowiaka, krakowskiego tańca, skocznego i energicznego, po mistrzowsku przez Chopina stylizowanego. Niezwykle piękna jest w tym utworze introdukcja, z ciekawym brzmieniem fortepianu i orkiestry, wykorzystanej z dużą pomysłowością.

Polonez Es-dur op. 22 poprzedzony Andante spianato (tzw. Wielki Polonez Es-dur) jest dziś wykonywany często w wersji solowej, bez orkiestry, gdyż i w takim kształcie nic nie traci ze swojego wspaniałego blasku pianistycznego. Styl brillant został tu ukazany wprost modelowo, a jednocześnie z każdego taktu bije indywidualność Chopina. Kompozytor poprzedził Poloneza nastrojowym, śpiewnym Andante spianato przeznaczonym na fortepian solo.

Artur Bielecki

 
Kompozycje: