Gatunki Gatunki

Polonez

Polonezy Fryderyka Chopina związane są najściślej z narodowym nurtem jego muzyki. Najsławniejsze z nich trudno zrozumieć, nie pamiętając o patriotycznych uczuciach Chopina  i tragicznej sytuacji Polski w jego czasach. Komponował je od lat dziecięcych do późnej twórczości, w sumie pozostawiając 18 dzieł w tym gatunku: 16 polonezów fortepianowych, jeden na fortepian z orkiestrą i jeden na fortepian i wiolonczelę [zob. Muzyka kameralna]. Ich styl zmieniał się w czasie, również ranga i znaczenie wzrastały stopniowo, ewoluując od konwencjonalnych miniatur salonowych do rozbudowanych poematów tanecznych.

Wszystkie jednak utwory niezależnie od czasu powstania łączyła nadrzędna idea poloneza - najważniejszego polskiego tańca narodowego. Polonez rozwijał się w Polsce na długo przed Chopinem, był również od czasów baroku modnym tańcem towarzyskim wielu dworów europejskich. Najwybitniejsi kompozytorzy nierzadko pisali polonezy, by wymienić tylko Bacha, Telemanna, Beethovena czy Webera. W Polsce polonez - "taniec polski" - znany był pod różnymi nazwami, tańczony przez szlachtę, mieszczan i lud polski (m. in. jako chodzony, chmielowy, świeczkowy). Kształt artystyczny w muzyce polskiej nadał polonezowi Michał Kleofas Ogiński (1765-1833), autor słynnego poloneza "Pożegnanie Ojczyzny". Młody Chopin znał także polonezy Marii Szymanowskiej, Józefa Elsnera czy Karola Kurpińskiego. Wiele z tych rodzimych wzorów naśladował już w dzieciństwie.

Podstawowe cechy autentycznego poloneza to metrum ¾, tempo umiarkowane, charakter dostojny i typowe formuły rytmiczne. Zasadniczą formą poloneza artystycznego od czasów Ogińskiego była trzyczęściowość A  B (trio) A. Najwcześniejsze polonezy Chopina - B-dur i g-moll - są dziełem siedmioletniego dziecka (1817) i mimo ich konwencjonalności ujmują dużym urokiem, odsłaniając talent cudownego dziecka. Wśród szeregu następnych dziecięco-młodzieńczych polonezów z okresu warszawskiego zauważyć można stopniowe wzbogacanie środków pianistycznych i kompozytorskich (dziecięcy Polonez As-dur z 1821 r., polonezy gis-moll i b-moll). Coraz śmielsza wirtuozeria pojawia się w kolejnych warszawskich polonezach młodzieńczych z lat 1826-1828: d-moll, f-moll i B-dur. Są to już polonezy większych rozmiarów, niezwykle efektowne pianistycznie (w stylu brillant). Utworów tych, będących jedynie świadectwem rozwoju młodego autora, Chopin nie włączył do oficjalnego nurtu swojej twórczości.

Dopiero po wyjeździe z Polski kompozytor stworzył najdoskonalsze polonezy. Jest ich siedem:

Ponadto: Andante spianato i Polonez Es-dur op. 22 [zob. Utwory na fortepian i orkiestrę]

Wraz z Polonezami op. 26 Chopin otworzył nowy rozdział w dziejach tego gatunku: odtąd porzuca konwencjonalne stylizacje i zmierza w kierunku "epicko-dramatycznego poematu" (Zieliński). Każdy z tych siedmiu dojrzałych utworów ma swój odrębny kształt, styl pianistyczny i ekspresję. Już w Polonezie es-moll op. 26 zaznaczają się silnie elementy dramatyczne. Stosunkowo najbardziej tradycyjne są dwa dzieła z op. 40: Polonez A-dur wykazuje cechy poloneza heroicznego, zaś Polonez c-moll jest polonezem elegijnym, wręcz tragicznym w wyrazie (oba rodzaje nawiązują do Ogińskiego). Trzy ostatnie polonezy to wielkie poematy taneczne, daleko odchodzące od wcześniejszych konwencji gatunkowo-formalnych. Polonez fis-moll op. 44 w swoim epicko-dramatycznym geście zbliża się do idei swobodnej romantycznej fantazji "na temat poloneza", a jego niezwykłą cechą jest umieszczenie mazurka w części środkowej, jako kontrastującego fragmentu lirycznego. Wielki rozmach pianistyczny i ton heroiczny wnosi na powrót Polonez As-dur op. 53, w którego burzliwych oktawach w części środkowej komentatorzy dopatrywali się obrazu atakującej husarii. Ostatnie dzieło w tym gatunku - późny Polonez-Fantazja As-dur op. 61 posiada najbardziej skomplikowaną formę, której rozwikłanie jest prawdziwym wyzwaniem dla pianisty i słuchacza.

Artur Bielecki

 


 
Kompozycje: