Gatunki Gatunki

Nokturn

"Pieśni nocy", "bel canto fortepianu" - tak zwykło się określać nokturny Fryderyka Chopina. Są to miniatury fortepianowe, należące do najbardziej znanych i najpiękniejszych utworów Chopina. Gatunek nokturnu fortepianowego stworzył irlandzki kompozytor i pianista John Field (1782-1837), do którego Chopin nawiązał. Nokturn, wpisujący się doskonale w klimat epoki, już przez swą nazwę ewokuje romantyczne obrazy nocy, księżyca i wszelkie związane z nimi odcienie ekspresyjne: liryczne i dramatyczne. Nastrojowość, ton intymny i marzycielski kształtują jego poetykę. Mieszczące się w tym idiomie utwory na fortepian pisali m. in. Clementi, Ries, Szymanowska, Kalkbrenner, Schumann i Liszt, jednak to przede wszystkim Chopin wyniósł nokturn na wyżyny poezji, stając się jego najsławniejszym mistrzem.

Nokturny komponował na przestrzeni wielu lat: pierwsze powstały w 1830 i 1831 r., ostatnie w 1846, a może nawet - uwzględniając inne datowania - od 1827 r. aż do 1848. Istnieje 18 nokturnów wydanych przez kompozytora w następujących opusach: 9, 15, 27, 32, 37, 48, 55 i 62. Ponadto dwa nieopublikowane przez autora: Nokturn e-moll (jego datowanie bywa przedmiotem sporów) i krótki Nokturn c-moll. Tradycyjnie "nokturnem" określa się również Lento con gran espressione w tonacji cis-moll.

Nokturny, choć ewoluowały wraz ze stylem Chopina, posiadają szereg cech niezmiennych. Typowa jest śpiewność i ornamentacja melodyki w górnym planie, z akordowym lub na rozłożonych akordach opartym akompaniamentem lewej ręki. Śpiewność oraz bogata i wyrafinowana ornamentyka wskazują na wokalny charakter linii melodycznej, przywodzącej na myśl włoski styl operowy bel canto (Chopin cenił niezwykle Belliniego). Do operowej arii da capo z ozdabianą repryzą porównać można formę większości nokturnów: jest nią trzyczęściowa forma repryzowa, w której części skrajne cechuje liryzm, śpiewność, trwanie  w pewnym nastroju, zaś część środkowa przynosi gwałtowny kontrast, dramatyzm i ożywioną "akcję". Opozycja śpiewności i wzburzenia nastroju pozostaje kluczowa, chociaż istnieją także utwory utrzymane niezmiennie w marzycielskim cantabile (jak wspaniały Nokturn Des-dur op. 27 nr 2 czy przeniknięty polifonią Nokturn Es-dur op. 55 nr 2).

Do najsłynniejszych utworów w tym gatunku należy Nokturn c-moll op. 48 nr 1, wyróżniający się tonem balladowym, z dramatyczną częścią repryzową. Niezwykle popularny jest wczesny Nokturn Es-dur op. 9 nr 2, który można by uznać niemal za symbol ornamentowanej śpiewności à la Chopin. Ornamentyka nokturnów ewoluowała w kolejnych opusach, stając się stopniowo coraz bardziej integralnym elementem melodii i źródłem bogatej kolorystyki, a nie tylko zewnętrznym dodatkiem. Idiom nokturnowy wpłynął też na niektóre inne utwory Chopina.

Wśród najwybitniejszych interpretatorów nokturnów byli m. in. Sergiusz Rachmaninow i Józef Hofmann. Znakomite nagrania kompletu nokturnów pozostawili Artur Rubinstein oraz Claudio Arrau.

Artur Bielecki

 


 
Kompozycje: